Η ανακοίνωση του θανάτου της σπουδαίας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ, στα ενενήντα εννέα της χρόνια, ξύπνησε μέσα μου μνήμες ακριβές.
Το ημερολόγιο έδειχνε Δευτέρα 15 Νοεμβρίου 2004, όταν, κόντρα στις προβλέψεις των μετεωρολόγων, που μιλούσαν για «ακραία καιρικά φαινόμενα» (πέφτοντας εν τέλει παταγωδώς έξω), μαζί με τον διαχρονικό μου φίλο και συνεργάτη Μάκη Ιωακειμίδη ξεκινήσαμε από την Καλαμαριά, με το παλιό «εννιακοσάρι» Cinquecento μου, με προορισμό το θέατρο REX της οδού Πανεπιστημίου, όπου το βράδυ ήταν προγραμματισμένο να γίνει μια συναυλία του Γιώργου Νταλάρα με τίτλο «Η φωνή της ιστορίας», στο πλαίσιο 5ης Διεθνούς Συνάντησης Αρχαιολογικής Ταινίας του Μεσογειακού Χώρου, που διοργάνωσε το φεστιβάλ «Αγών» σε συνεργασία με το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες». Το πρόγραμμα της συναυλίας ήταν ειδικά διαμορφωμένο για την περίσταση, περιλαμβάνοντας έξι ποιήματα της Ελένης Αρβελέρ που μελοποίησε ο συνθέτης Νίκος Πλάτανος, μαζί με μια επιλογή τραγουδιών από τη δισκογραφία του Γιώργου Νταλάρα. Μαζί του συμμετείχαν η Αρετή Κετιμέ και η εικοσαμελής Χορωδία των Εκπαιδευτηρίων Τσιαμούλη, οι ενορχηστρώσεις ήταν του Κώστα Γανωσέλη και η σκηνοθεσία της Μέμης Σπυράτου. Πριν από την έναρξη της συναυλίας η Ελένη Αρβελέρ, η οποία ήταν και το τιμώμενο πρόσωπο, αφού διετέλεσε πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής του «Αγώνα», έκανε μια σύντομη εισήγηση σχετικά με την ιστορική ποίηση και τον τρόπο που αυτή οργανώνει την καθημερινότητα και την εθνική μας συνείδηση, ενώ εξήγησε και τον τρόπο με τον οποίο τα μικρά ιστορικά γεγονότα παρουσιάζουν την απόκρυφη ιστορία. Σύμφωνα με δημοσίευμα των «ΝΕΩΝ» εκείνη την εποχή, η συναυλία μαγνητοσκοπήθηκε από το Mega και επρόκειτο να κυκλοφορήσει και σε cd. Τελικά, τον Μάρτη του 2006 κυκλοφόρησε, μαζί με το νέο τεύχος του περιοδικού «Αρχαιολογία και τέχνες», ένα dvd διάρκειας, περίπου, εικοσιπέντε λεπτών, με τίτλο πλέον «Η απόκρυφη ιστορία», περιλαμβάνοντας κάποια αποσπάσματα από τη συζήτηση της Μέμης Σπυράτου με την Ελένη Αρβελέρ, ένα μικρό κομμάτι με την Αρετή Κετιμέ, τρία τραγούδια με τον Γιώργο Νταλάρα («Ιστοριογραφία», «1204. Πρώτη Άλωση», «Προς Κωνσταντινούπολη») και την εισαγωγή της συναυλίας με τον Γιώργο Νταλάρα να τραγουδά «a capella» και σε διαφορετικό τόνο το πρώτο μέρος της «Ιστοριογραφίας». Έτσι, «βολευτήκαμε» με τα τραγούδια από το dvd και μια πρόχειρη ερασιτεχνική ηχογράφηση από τη συναυλία στο REX. Όλα αυτά μέχρι τις 16 Νοεμβρίου του 2008, όταν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών πραγματοποιήθηκε μια αξέχαστη συναυλία, χωρισμένη σε δύο μέρη. Στο πρώτο παρουσιάστηκαν δώδεκα μελοποιημένα ποιήματα της Ελένης Αρβελέρ από τον Νίκο Πλάτανο και στο δεύτερο μια επιλογή από έργα Ελλήνων ποιητών, όπως (με τη σειρά που ακούστηκαν), οι Γιώργος Σεφέρης, Νίκος Γκάτσος, Μανώλης Αναγνωστάκης, Πάνος Κοκκινόπουλος, Οδυσσέας Ελύτης, Τάσος Λειβαδίτης, Γιάννης Θεοδωράκης, Γιάννης Ρίτσος, Βαγγέλης Γκούφας, Λευτέρης Παπαδόπουλος, Μάνος Ελευθερίου, μελοποιημένα από τους Μίκη Θεοδωράκη, Μάνο Χατζιδάκι, Αργύρη Κουνάδη, Δημήτρη Λάγιο, Μάνο Λοΐζο και Γιάννη Μαρκόπουλο, ενώ ακούστηκε κι ένα παραδοσιακό τραγούδι για «Του Αιγαίου τα νησιά».
Η σκηνοθεσία ήταν και σε αυτή τη βραδιά της Μέμης Σπυράτου και συμμετείχαν η Ασπασία Στρατηγού, η Αρετή Κετιμέ και η ορχήστρα του Γιώργου Νταλάρα που στελεχώθηκε από τους μουσικούς: Γιώργος Κοντογιάννης (μπουζούκι), Γιώργος Μάτσικας (μπουζούκι), Αλέκος Γλυκιώτης (μπουζούκι), Νίκος Πλάτανος (πιάνο), Νίκος Ζέρβας (πλήκτρα), Θανάσης Σοφράς (ακουστικό μπάσο), Βασίλης Κετεντζόγλου (κλασική κιθάρα), Αποστόλης Βαλαρούτσος (ακουστική και κλασική κιθάρα), Γιώργος Μαρινάκης (βιολί), Αποστόλης Βαγγελάκης (πνευστά), Ντάσο Κούρτι (ακορντεόν), Ανδρέας Παπάς (κρουστά), Γιώργος Κατσίκας (τύμπανα), Πάνος Δημητρακόπουλος (κανονάκι) και ο Γιώργος Νταλάρας (κιθάρα). Τις ενορχηστρώσεις επιμελήθηκαν ο Γιώργος Νταλάρας και ο Κώστας Γανωσέλης.
Λίγες ώρες μετά τη συναυλία, είχα γράψει, μεταξύ άλλων, στην ανεπίσημη σελίδα των φίλων του Γιώργου Νταλάρα:
Εξαιρετική παράσταση πραγματικά… Πολύ ωραία όλα τα τραγούδια… Ο Νίκος Πλάτανος είναι σπουδαίος συνθέτης. Ειδικά το «Στρατοπέδων φύλακες», τα ζεϊμπέκικα και η «Πρώτη Άλωση» μου θύμισαν τον παλιό Νταλάρα της δεκαετίας του ’70… Κι αυτό μου άρεσε ιδιαίτερα… Κρίμα που δεν συμπεριλήφθηκε στη συναυλία και το έκτο από τα κομμάτια που ακούστηκαν το 2004 στο REX , το «Η ένδοξη Ελλάς». Μακάρι να μπει στον δίσκο και μακάρι ο δίσκος να κυκλοφορήσει γρήγορα…
Τελικά ο δίσκος κυκλοφόρησε στις 8 Δεκεμβρίου του 2015 από το Ogdoo Music Group, σε μια πολυτελή έκδοση, με ένα cd που συνοδεύεται από ένα βιβλίο με στίχους και κείμενα της Ελένης Αρβελέρ, φωτογραφίες της Μάρως Χρυσανθοπούλου και σημειώματα των συντελεστών.
Συμπληρωματικές ηχογραφήσεις στο studio έγιναν από τον Γιώργο Μάτσικα (μπουζούκι), τον Ευγένιο Βούλγαρη (γυαλί ταμπούρ και ούτι) και τον Γιώργο Νταλάρα (κιθάρα, ούτι, μπαγλαμά και κρουστά). Η επεξεργασία, η μίξη και το mastering έγιναν από τον Ηλία Λάκκα στο studio Odeon, ο συντονισμός των μουσικών δοκιμών από την Νέλλυ Χαραλαμπίδου, και η επιμέλεια της έκδοσης του Ηλία Μπενέτου.
Ηθική αυτουργός του δίσκου ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η Μέμη Σπυράτου, η οποία είχε την ιδέα να παρουσιαστεί η μελοποιημένη ποίηση της Ελένης Αρβελέρ στη συναυλία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Το εξώφυλλο κοσμεί ο πίνακας του Νικολάου Γύζη «Η δόξα των Ψαρών».
Τα τραγούδια του cd
1) Ιστοριογραφία – Γιώργος Νταλάρας
2) Αφροδίτη – Γιώργος Νταλάρας
3) 1204. Πρώτη Άλωση – Γιώργος Νταλάρας
4) Στην Πόλη μετά την Άλωση – Ασπασία Στρατηγού & Γιώργος Νταλάρας
5) Προς Κωνσταντινούπολη – Γιώργος Νταλάρας
6) Πρόλογος – Γιώργος Νταλάρας
7) Νεοελληνικό – Γιώργος Νταλάρας & Ασπασία Στρατηγού
8) Στη γυναίκα της άλλης παράταξης – Μέμη Σπυράτου
9) Στρατοπέδων φύλακες – Γιώργος Νταλάρας & Ασπασία Στρατηγού
10) Ιδεολογικό – Γιώργος Νταλάρας
Στην πρώτη συναυλία στο REX ακούστηκε κι ένα τραγούδι με τίτλο «Η ένδοξη Ελλάς», που δεν συμπεριλήφθηκε στο πρόγραμμα της συναυλίας στο Μέγαρο Μουσικής το 2008 και κατ’ επέκταση και στο cd, ενώ εκτός της έκδοσης έμειναν και τα τραγούδια «Ελληνικό παράπονο» και «Μετακατοχικό», που συμπεριλήφθηκαν στη συναυλία του Μεγάρου.
«Οι μύθοι δεν είναι παραμύθι»
Επειδή οι μύθοι δεν είναι παραμύθι
κι επειδή η μνήμη
που έχει αδελφή τη λήθη
πρέπει να μάς στηρίζει στη ζωή
γράφω έμμετρα
μονάχα
για να θυμάται το παιδί
Ελένη Αρβελέρ – γελώντας
«Καιρός δύσκολος για ποιητές κι ονειροπόλους μουσικούς…»
Αν η παιδική μου φίλη Μέμη Σπυράτου, δεν είχε την ιδέα να πραγματοποιήσουμε αυτή τη συναυλία με τα ποιήματα της Ελένης Αρβελέρ, μελοποιημένα εξαιρετικά από τον Νίκο Πλάτανο, για το Διεθνές Φεστιβάλ Αρχαιολογικής Ταινίας «Αγών», αυτός ο δίσκος δεν θα υπήρχε. Ανταποκρίθηκα στην πρότασή της με χαρά.
Από εκείνη την πρώτη εκτέλεση στο Εθνικό Θέατρο, πέρασε πολύς καιρός. Καιρός δύσκολος για ποιητές κι ονειροπόλους μουσικούς. Την αγαπήσαμε όμως αυτή την απόπειρα, την βελτιώσαμε, ξαναπαίξαμε τα τραγούδια ζωντανά, μέχρι η «Αμίλητη Ιστορία» να είναι σήμερα στα χέρια σας.
Σ’ αυτή την προσπάθεια είχαμε πάντα δίπλα μας την Ελένη Αρβελέρ, όχι μόνο με τα ποιήματά της, αλλά και με τη συμβολή της φυσικής της παρουσίας και του ακριβού λόγου σε όλες τις εκδηλώσεις που έχουμε παρουσιάσει αυτά τα ποιήματα μελοποιημένα. Την ευχαριστούμε για την τιμή και την εμπιστοσύνη της.
Ευχαριστώ τον Νίκο Πλάτανο για την καλή, μακρόχρονη συνεργασία.
Πάνω απ’ όλα τη Μέμη για την αγάπη της και την αταλάντευτη πίστη της, όσα χρόνια τη γνωρίζω, ότι αξίζει να μάχεσαι για το καλό.
Αυτό τελικά θα νικήσει.
Υ.Γ.: Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον Νίκο Αναγνωστάκη και τους συνεργάτες του για τη θερμή φιλοξενία της έκδοσης στο ΟΓΔΟΟ.
Γιώργος Νταλάρας
Στα χρόνια του ’60, τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη έγιναν το «όχημα» για να μπουν οι, συχνά δύσκολοι, στίχοι των Ελλήνων ποιητών στο στόμα του απλού λαού. Χωρίς ίχνος υπερβολής, το ίδιο συνέβη και με τα συγκεκριμένα τραγούδια του Νίκου Πλάτανου, κάποια από τα οποία (όπως για παράδειγμα το «Στρατοπέδων φύλακες», με «χρώματα κι αρώματα» από τα τραγούδια του Τσιτσάνη), γράφτηκαν σε απλές λαϊκές φόρμες, ενώ σε κάποια άλλα είναι ευδιάκριτες οι επιρροές από την παράδοση και, κυρίως, από το Βυζάντιο. Είναι τραγούδια… «τραγουδίσιμα» και καθόλου… «αμίλητα». Τραγούδια που νιώθουμε την ανάγκη να σιγοψιθυρίσουμε ή να τραγουδήσουμε, παρά το γεγονός ότι, σε κάποιες περιπτώσεις, χρειάστηκε να καταφύγουμε στο λεξικό. «Απολογούμαι» και ομολογώ πως, αν και τριτοδεσμίτης, δεν είχα ξανακούσει για «ακάτια», «ορθομαρμαρώσεις», «σολέα», «δρόμωνα», «κιάρο», βιβλία «σταχωτά». Δεν είχα ξανακούσει το ρήμα «ποντίζω»… Λέξεις που ακόμη κι ο αυτόματος ορθογράφος τις «κοκκινίζει»…
Έντεκα χρόνια «πάλευε» ο Γιώργος Νταλάρας για να κυκλοφορήσουν αυτά τα τραγούδια, που θεωρήθηκαν αντιεμπορικά από τις εταιρείες. Πόσο λάθος είχαν, για μια ακόμη φορά!!! Κι αν ο Νίκος Αναγνωστάκης και το Ogdoo Music Group δεν αναλάμβαναν το βάρος της έκδοσης, ενδεχομένως, μέχρι σήμερα να τα ακούγαμε μόνο από τις δικές μας, «πειρατικές», ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις.
Ο λόγος λοιπόν, ανήκει δικαιωματικά στον Νίκο Αναγνωστάκη, ο οποίος, λίγες μέρες μετά την κυκλοφορία του cd, έγραφε για τα «πώς» και τα «γιατί» που τον οδήγησαν στην ανάληψη αυτής της σπάνιας έκδοσης:
Διαβάζουμε καθημερινά στον τύπο και στα περιοδικά και ακούμε από τις τηλεοράσεις ότι δεν υπάρχουν σήμερα αξιόλογα μουσικά έργα και σημαντικές στιχουργικές και ερμηνευτικές καταθέσεις.
Ότι τάχα έχουν μικρή ημερομηνία λήξης και επειδή ζούμε στην εποχή της ταχύτητας της πληροφορίας δεν προλαβαίνει το γνωστικό και συναισθηματικό πεδίο μας να τα αφομοιώσει και να τα επεξεργαστεί.
Μπορεί πράγματι να είναι έτσι ή να φαίνονται περίπου έτσι τα πράγματα.
Εμείς οι παλαιότεροι όμως που έχουμε ζήσει όλα τα μεγάλα και τα σπουδαία του σύγχρονου μουσικού πολιτισμού μας θα πρέπει να είμαστε λίγο πιο προσεκτικοί στην κρίση μας για να μην κατηγορηθούμε για παρελθοντολογία και παρατεταμένη και ανίατη μυθοπλασία.
Μέσα σε αυτή την ισοπεδωτική γενίκευση συνθλίβονται ορισμένες αλήθειες και πέφτουν θύματα της.
Αυτή την περιφερόμενη ένδεια ποιότητας στο μουσικό περιβάλλον έρχεται να διαψεύσει η έκδοση της ποιητικής συλλογής «Αμίλητη Ιστορία» σε βιβλίο + CD. Μία ποιητική συλλογή της Ελένης Αρβελέρ που ντύθηκε με τη μουσική του Νίκου Πλάτανου και ερμηνεύτηκε από το Γιώργο Νταλάρα, τη Μέμη Σπυράτου και την Ασπασία Στρατηγού.
Η Ελένη Αρβελέρ, η τεράστια αυτή προσωπικότητα του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, με τα λόγια της «κλικάρει» πάνω σε σημαντικά σημεία της Βυζαντινής ιστορίας και λέει αλήθειες που διαψεύδουν τα ψέματα που αναφέρονται στα σχολικά βιβλία.
Είναι η πρώτη φορά που μελοποιούνται ποιήματα της Ελένης Αρβελέρ σε αυτή την έκδοση βιβλίου + CD και αυτό το γεγονός από μόνο του σημειολογεί μία ουσιαστική πολιτιστική παρέμβαση. Άλλωστε ο Ελληνικός Πολιτισμός σε όλες τις περιόδους κρίσης υπήρξε η καλύτερη γραμμή άμυνας για να διατηρήσει το φρόνημά μας ακμαίο.
Ο Γιώργος Νταλάρας για ακόμη μία φορά απέδειξε ότι είναι πλασμένος να ερμηνεύει τα μεγάλα και τα μοναδικά. Ο Νταλάρας φαίνεται πως δεν τελειώνει εύκολα όπως πολλοί πιστεύουν και ίσως περισσότεροι εύχονται γιατί έχει ακόμη αφήσει ανοιχτούς λογαριασμούς με τον πολιτισμό.
Η «Αμίλητη Ιστορία» ήρθε για να αφήσει το δικό της ποιοτικό αποτύπωμα στη διαδρομή της Ελληνικής μουσικής περιπέτειας και για να αποδείξει ότι υπάρχει συνέχεια στον μουσικό πολιτισμό μας.
Απευθύνεται όχι μόνο σε αυτούς που γνωρίζουν πολλά αλλά και σε όλους αυτούς που αισθάνονται περισσότερα.
Νίκος Αναγνωστάκης
Με τους στίχους του «Νεοελληνικού», ο Γιώργος Νταλάρας αποχαιρέτησε χθες την Ελένη Αρβελέρ.
ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖΗ ΑΡΒΕΛΕΡ
Η σπουδαία Ελληνίδα. Η κορυφαία ιστορικός.
Η Πρύτανης που μας τίμησε σε όλο τον κόσμο.
Η Ελένη, η δασκάλα μας. Σε ευχαριστούμε για όλα!
Θα σου είμαι πάντα ευγνώμων!
«Νεοελληνικό»
Παλιά και γνήσια ελληνική αυτή η διχοστασία.
Παιδιά οι μεν αγίων κι αγγέλων ασωμάτων,
απόγονοι οι άλλοι αρχαίων αγαλμάτων,
προσμένουν όλοι θαύμα την παλιγγενεσία,
χωρίς διόλου να νοιάζονται που,
που εδώ και τόσα χρόνια,
άγρια αλληλοσφάζονται στα μαρμαρένια αλώνια.
-Οι φωτογραφίες από τη συναυλία στο REX είναι του Μάκη Ιωακειμίδη.
Παρακάτω μπορείτε να ακούσετε όλα τα τραγούδια στο YouTube.
