H νέα παραγωγή όπερας «Η λέξη» του διακεκριμένου συνθέτη και μαέστρου Άλκη Μπαλτά, σε λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, φέρνει στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο ΚΠΙΣΝ τη ζωή, τις ιδέες και το μαρτύριο του Ιταλού αστρονόμου, φιλοσόφου και ποιητή Τζορντάνο Μπρούνο. Το έργο, σε σκηνοθεσία της Αγγέλας-Κλεοπάτρας Σαρόγλου, θα παρουσιαστεί για δύο μοναδικές παραστάσεις στις 18 και 19 Απριλίου 2026. Τον ρόλο του Τζορντάνο Μπρούνο ερμηνεύει ο διεθνώς καταξιωμένος βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος.
Το έργο πραγματεύεται, μυθοπλαστικά, τις τέσσερις τελευταίες «στιγμές» της ζωής μιας αλύγιστης συνείδησης που έλαμψε κατά την περίοδο της Αναγέννησης: της «ηρωικής συνείδησης» του Τζορντάνο Μπρούνο. Του στοχαστή, φιλοσόφου, αστρονόμου και ποιητή ο οποίος, ενώπιον του «φοβερού βήματος» του εκκλησιαστικού δικαστηρίου της Ιεράς Εξέτασης, αρνήθηκε να αποκηρύξει τις ιδέες του και καταδικάστηκε σε θάνατο διά της πυράς.
Η όπερα φωτίζει με δραματικότητα και στοχασμό την αμετανόητη στάση ενός ανθρώπου απέναντι στον σκοταδισμό, καταγράφοντας τις εσωτερικές του συγκρούσεις, τα επιστημονικά του οράματα και την ασυμβίβαστη επιλογή του να πεθάνει ελεύθερος παρά να αποκηρύξει την αλήθεια του. Ο Τζορντάνο Μπρούνο (1548-1600) καταδικάστηκε από την Ιερά Εξέταση σε θάνατο στην πυρά ως αιρετικός, για τις θεωρίες του σχετικά με το άπειρο του σύμπαντος, την κίνηση της γης και για την ύπαρξη ηλιακών κόσμων. Παρά την απειλή της θανάτωσής του, ο Μπρούνο αρνήθηκε μέχρι το τέλος να πει για τις θεωρίες του τη λέξη «αποκηρύσσω».
Μέσα στο κελί του ο Μπρούνο θυμάται περιόδους της ζωής του, τις επιστημονικές του θεωρίες, έρχεται σε σκληρό διάλογο με τη συνείδησή του και με το δίλημμα της επιλογής ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Μπροστά στους ιεροεξεταστές υπερασπίζεται τις ιδέες του και αντικρούει τον σκοταδισμό. Στο τέλος βαδίζει προς τον «φλεγόμενο πάσσαλο» με πλήρη «ηρωική συνείδηση», πιστός σε αυτή τη θεωρητική του αρχή, που δίδαξε και εφάρμοσε εξ ολοκλήρου.
Η δύναμη της λέξης
Το λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, γραμμένο με ποιητικό λόγο και ρυθμική κίνηση, είναι εξ ολοκλήρου προϊόν μυθοπλασίας, που ωστόσο άγγιξε υπαρκτά πρόσωπα, γεγονότα και συνθήκες. Πρόθεση της συγγραφέως ήταν, με αφορμή το ιδεολογικό σθένος του Τζορντάνο Μπρούνο, να αποτυπώσει τα συναισθήματα, τις σκέψεις, τα ιδανικά, τις συγκρούσεις και την εξαίσια ψυχική δύναμη και ανάταση του ανθρώπου, που μπροστά σε κάθε είδους «εκτελεστικά αποσπάσματα» αντιστέκεται μέχρις εσχάτων στον εκμαυλισμό και τον εκφυλισμό της ζωής.
«Μπορεί μια λέξη να κρατά τον πρώτο ρόλο στην έμπνευση για ένα λιμπρέτο; Αναμφίβολα ναι, αν αυτή είναι η λέξη “αποκηρύσσω”. Και ιδού ο “κρυπτόμενος εαυτός” του τίτλου της όπερας “Η λέξη”. “Αποκηρύσσω” είναι η λέξη που ιστορικά, με έναν τρόπο ύπουλο, παραπλανητικό και αποπλανητικό, έφερε και θα φέρνει τον καθέναν αντιμέτωπο με τη συνείδησή του στο εσωτερικό του πεδίο μάχης. Εκεί που ο άνθρωπος δίνει έναν ιδιόμορφο αγώνα για τις ιδέες του, τις αξίες του, την κοσμοθεώρησή του. Μόνος, με όπλο την ηθική του, την ισχύ των πεποιθήσεών του. Μόνος, ζυγιστής με αντίβαρο ή την απατηλή εικόνα ενός εκφυλισμένου ειδώλου ζωής ή την αλήθεια και την αντικειμενική πραγματικότητα», σημειώνει η Ελένη Ζαφειρίου.
Από τη λέξη στη μουσική
Η μουσική της όπερας φέρει την υπογραφή του διακεκριμένου συνθέτη και μαέστρου Άλκη Μπαλτά, ο οποίος έχει αναλάβει και τη μουσική διεύθυνση. Το λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, με τις δυνατές, γεμάτες φόρτιση σκηνές και το ποιητικό ύφος γραφής, ενθουσίασε τον συνθέτη και τον οδήγησε στην απόφαση να γράψει την όπερα, η οποία ολοκληρώθηκε το 2024.
«Το δυνατό κείμενο της Ελένης Ζαφειρίου μου έδωσε, ως συνθέτη, πολλές ευκαιρίες για να προσπαθήσω να αποδώσω μέσα από τη μουσική ιδέες και συναισθήματα, χωρίς να είναι καθόλου απαραίτητο να αποδοθούν σκηνικά με ρεαλιστικό τρόπο. Το στοιχείο που εμένα με συγκινεί στον Μπρούνο -πέρα από τις φιλοσοφικές του ιδέες και τους ποιητικούς του οραματισμούς- είναι η προσήλωσή του σε ό,τι πιστεύει και η άρνησή του να αποκηρύξει τις θεωρίες και τις ιδέες του ενώ ξέρει ότι αυτό θα τον οδηγήσει στον θάνατο. Προσπάθησα η μουσική μου να περιέχει τον ποιητή Μπρούνο, τη φιλοσοφική του καθαρή σκέψη και τέλος την ψυχική του δύναμη», σημειώνει ο Άλκης Μπαλτάς.
Τη σκηνοθεσία υπογράφει η Αγγέλα-Κλεοπάτρα Σαρόγλου στη νέα της συνεργασία με την Εναλλακτική Σκηνή μετά τις μονόπρακτες όπερες δωματίου του Χάρη Βρόντου Ρέκβιεμ Αχμάτοβα & Η επέτειος (2021). Το σκηνικό και τα κοστούμια είναι του Γιάννη Κατρανίτσα, ο σχεδιασμός φωτισμών του Χρήστου Τζιόγκα και ο σχεδιασμός βίντεο του Βασίλη Κεχαγιά.
Τον ρόλο του Τζορντάνο Μπρούνο ερμηνεύει ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, ενώ τη Φωνή της συνείδησης η Μαρισία Παπαλεξίου. Το φωνητικό σύνολο αποτελείται από τους Χρήστο Αμβράζη, Φίλιππο Βαζάκα, Δήμο Βλάχο, Πάρι Δημάτσα, Ιωάννη Κάβουρα και Νίκο Μασουράκη. Συμμετέχει τριμελές ενόργανο σύνολο που αποτελείται από τους Τριαντάφυλλο Λούκα (βιολί), Αστέριο Πούφτη (βιολοντσέλο) και Θάλεια Αθανίτη (πιάνο, τσέμπαλο, εκκλησιαστικό όργανο).
