Η συμμετοχή των Δήμων στα προγράμματα του Εταιρικού Συμφώνου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ) 2021-2027 αποτελεί κρίσιμο ζήτημα για τη βιώσιμη ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών. Η πρόσφατη μελέτη του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΙΤΑ) αξιολογεί την πρόοδο των Δήμων κατά τα πρώτα τέσσερα χρόνια υλοποίησης του προγράμματος. Με συνολική δημόσια δαπάνη ύψους 26,3 δισεκατομμυρίων ευρώ, το ΕΣΠΑ προσφέρει στους Δήμους σημαντικές ευκαιρίες για χρηματοδότηση έργων που ενισχύουν την ποιότητα ζωής των πολιτών.
Οι Δήμοι αποτελούν βασικούς φορείς υλοποίησης του ΕΣΠΑ, ιδιαίτερα σε περιφερειακό επίπεδο. Στο πλαίσιο της προγραμματικής περιόδου 2021-2027, καλούνται να διαχειριστούν έργα που εστιάζουν σε πέντε βασικούς στόχους πολιτικής:
- Εξυπνότερη Ευρώπη: Μέσω προγραμμάτων καινοτομίας, ψηφιακού μετασχηματισμού και επιχειρηματικής ανάπτυξης.
- Πιο Πράσινη Ευρώπη: Με έμφαση στη βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση, την ανακύκλωση και την περιβαλλοντική προστασία.
- Διασυνδεδεμένη Ευρώπη: Ανάπτυξη στρατηγικών υποδομών μεταφορών και επικοινωνίας.
- Κοινωνική Ευρώπη: Υλοποίηση δράσεων κοινωνικής συνοχής και βελτίωσης των υπηρεσιών υγείας και εκπαίδευσης.
- Ευρώπη κοντά στους Πολίτες: Επενδύσεις σε τοπικές πρωτοβουλίες που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των κοινοτήτων.
Η σημασία των Δήμων είναι ιδιαίτερα εμφανής στον πέμπτο στόχο, ο οποίος προβλέπει την εφαρμογή ολοκληρωμένων χωρικών στρατηγικών (ΟΧΕ, ΒΑΑ, ΤΑΠΤοΚ). Μέσω αυτών, οι Δήμοι αποκτούν μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση προγραμμάτων που αφορούν την αστική, αγροτική και παράκτια ανάπτυξη.
Συνοπτική Αποτίμηση της Συμμετοχής των Δήμων
Η μελέτη του ΙΤΑ καταγράφει ότι, μέχρι το 2024, η συμμετοχή των Δήμων στις εντάξεις έργων ανέρχεται σε μόλις 4% της συνολικής δημόσιας δαπάνης του ΕΣΠΑ, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 932,9 εκατομμύρια ευρώ. Το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο σε σύγκριση με την προηγούμενη προγραμματική περίοδο (2014-2020), όταν η συμμετοχή των Δήμων έφτασε το 12,5%.
Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι Δήμοι περιλαμβάνουν τη γραφειοκρατία, την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και τις περιορισμένες διοικητικές ικανότητες. Παράλληλα, η χρηματοδότηση μέσω των τομεακών προγραμμάτων παραμένει περιορισμένη, με μόλις το 0,9% της συνολικής δημόσιας δαπάνης να κατευθύνεται σε δράσεις με δικαιούχους τους Δήμους.
Παρά τις δυσκολίες, υπάρχουν επιτυχημένα παραδείγματα. Περιφέρειες όπως η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη (19% ένταξη έργων), η Δυτική Ελλάδα (16%) και το Νότιο Αιγαίο (15,9%) παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά συμμετοχής. Αυτά τα αποτελέσματα αποδίδονται στη στρατηγική χρήση ολοκληρωμένων χωρικών εργαλείων και στη συνεργασία των Δήμων με περιφερειακές αρχές και ιδιωτικούς φορείς.
Κύριοι Τομείς Δράσης
Η μελέτη αναδεικνύει τρεις βασικούς τομείς δράσης που συγκεντρώνουν την πλειοψηφία των διαθέσιμων πόρων:
Βιώσιμη Αστική Ανάπτυξη (ΟΧΕ/ΒΑΑ): Περίπου το 26% του προϋπολογισμού χρηματοδοτεί δράσεις που σχετίζονται με την κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική ανάπτυξη των αστικών περιοχών.
Υδάτινοι Πόροι: Το 15% κατευθύνεται στη βελτίωση της πρόσβασης σε καθαρό νερό και στη βιώσιμη διαχείριση υδάτινων πόρων.
Ενεργειακή Απόδοση: Το 11% υποστηρίζει έργα εξοικονόμησης ενέργειας, όπως ενεργειακές αναβαθμίσεις δημόσιων κτιρίων και φωτισμού.
Προβλήματα και Προκλήσεις
Γραφειοκρατία
Η διαδικασία υποβολής αιτήσεων και υλοποίησης έργων συχνά καθυστερεί λόγω της πολυπλοκότητας των διαδικασιών. Απαιτούνται απλοποιημένα εργαλεία και ψηφιακές λύσεις για την επιτάχυνση των εγκρίσεων και τη μείωση της γραφειοκρατίας.
Έλλειψη Εξειδικευμένου Προσωπικού
Οι Δήμοι αντιμετωπίζουν ελλείψεις σε εξειδικευμένο προσωπικό για τη διαχείριση των έργων. Η εκπαίδευση και ενίσχυση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού είναι απαραίτητη για την επιτυχή υλοποίηση των προγραμμάτων.
Περιορισμένη Απορροφητικότητα
Η χαμηλή απορρόφηση των πόρων περιορίζει την επίδραση των έργων. Ειδικά στα τομεακά προγράμματα, οι Δήμοι έχουν περιορισμένη συμμετοχή, γεγονός που επιδεινώνει την ανισότητα στη διανομή των κονδυλίων.
Προτάσεις για Ενίσχυση της Συμμετοχής
Για να βελτιωθεί η συμμετοχή και η αποτελεσματικότητα των Δήμων στα προγράμματα ΕΣΠΑ, η μελέτη προτείνει τις εξής δράσεις:
Απλοποίηση Διαδικασιών: Ψηφιοποίηση των αιτήσεων και χρήση συστημάτων που μειώνουν τη γραφειοκρατία.
Εκπαίδευση Προσωπικού: Δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων για στελέχη των Δήμων, εστιάζοντας στη διαχείριση έργων και την απορρόφηση χρηματοδοτήσεων.
Ενίσχυση Συνεργασιών: Προώθηση συνεργασιών μεταξύ Δήμων, περιφερειών και ιδιωτικού τομέα για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας.
Προώθηση Τομεακών Προγραμμάτων: Παροχή τεχνικής υποστήριξης για τη συμμετοχή των Δήμων σε τομεακά προγράμματα.
Στοχευμένη Χρηματοδότηση: Εστίαση σε προγράμματα που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, όπως έργα ενεργειακής απόδοσης και βιώσιμης κινητικότητας.
Το Μέλλον των Δήμων στο ΕΣΠΑ 2021-2027
Η επιτυχής υλοποίηση των προγραμμάτων ΕΣΠΑ από τους Δήμους θα εξαρτηθεί από τη δυνατότητά τους να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της προγραμματικής περιόδου. Με την κατάλληλη υποστήριξη και στρατηγικές παρεμβάσεις, οι Δήμοι μπορούν να αξιοποιήσουν τις διαθέσιμες χρηματοδοτήσεις για να ενισχύσουν την ποιότητα ζωής και την οικονομική ανάπτυξη στις τοπικές κοινωνίες.
Το ΕΣΠΑ 2021-2027 παρέχει μια μοναδική ευκαιρία για τους Δήμους να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στη βιώσιμη ανάπτυξη της Ελλάδας. Η επένδυση στις τοπικές πρωτοβουλίες και η υιοθέτηση καινοτόμων προσεγγίσεων μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές αλλαγές, διασφαλίζοντας την ευημερία των πολιτών και τη συνοχή των τοπικών κοινωνιών.
