Αναμφίβολα τα τραγούδια μάς «ταξιδεύουν». Στο παρελθόν, στο μέλλον, στο παρόν… αλλά και στο μυαλό, σε αναμνήσεις, σε συναισθήματα κ.λπ. Όμως υπάρχουν και τραγούδια που μας ταξιδεύουν σχεδόν κυριολεκτικά. Μιλάμε για αυτά που αναφέρονται σε συγκεκριμένους τόπους, πόλεις, δρόμους, βουνά, λίμνες…
Ο κατάλογος τεράστιος αλλά αποφάσισα κάπως να τον συμμαζέψω. Συγκέντρωσα, λοιπόν, έναν μεγάλο αριθμό ελληνικών τραγουδιών που φέρουν στον τίτλο τους τοπωνύμια, τα οποία και ταξινόμησα γεωγραφικά. Νομίζω ότι το αποτέλεσμα έχει ενδιαφέρον…
Για πάμε να δούμε ποιο είναι το αποτέλεσμα.
Έλαβον:
Αθήνα 33%
Νησιά Αιγαίου 20%
Θεσσαλονίκη 13%
Πειραιάς 11%
Πελοπόννησος 5%
Θεσσαλία 4%
Στερεά Ελλάδα 4% (πλην Αθήνας, Πειραιά)
Μακεδονία 4% (πλην Θεσσαλονίκης)
Επτάνησα 3%
Ήπειρος 2%
Θράκη 1%
Η όμορφη Θράκη με ποσοστό μόλις 1% είναι προφανώς ο αδικημένος της μουσικής ιστοριο-γεωγραφίας. Με πιο γνωστό εκπρόσωπο το «Διδυμότειχο Μπλουζ», που μιλούσε για «τρύπα στη Γεωγραφία», η Θράκη είναι εμφανώς ριγμένη συγκριτικά με τα υπόλοιπα μέρη της Ελλάδος. Και η ίδια η μουσική γεωγραφία φαίνεται να συμφωνεί: υπάρχει μια… τρύπα. Τουλάχιστον το Διδυμότειχο φρόντισε να μην περάσει απαρατήρητο.
Ακολουθούν η Ήπειρος (2%), με τα Ιωάννινα και την Πάργα να ξεχωρίζουν, και τα Επτάνησα (3%). Παρά τη μικρή τους εκπροσώπηση, τα Επτάνησα έχουν μία αξιοθαύμαστη γεωγραφική διασπορά με τραγούδια όπως τα «Κέρκυρα, Κέρκυρα», «Μια Κεφαλλονίτισσα», «Τα Κύθηρα Ποτέ Δε Θα Τα Βρούμε», αλλά και το «Ταξίδι Στα Κύθηρα», και μάλιστα με την Ιθάκη να έχει τη μεγαλύτερη εκπροσώπηση. Προφανώς ο συμβολικός χαρακτήρας της Ιθάκης, της δίνει ένα πλεονέκτημα. Συμπερασματικά, λοιπόν, τα Επτάνησα μπορεί να μην κερδίζουν σε ποσότητα, κερδίζουν όμως σε… γεωγραφική πολυφωνία.
Στη Μακεδονία η Θεσσαλονίκη τραβάει πολύ περισσότερο το ενδιαφέρον, με αποτέλεσμα να αδικούνται εμφανώς οι υπόλοιπες περιοχές, οι οποίες μάλλον δυσκολεύονται να βρουν χώρο κάτω από τη μουσική σκιά της συμπρωτεύουσας. «Οι Κυριακές Στην Κατερίνη», «Στη Νιγρίτα Και Στις Σέρρες» είναι μερικά από τα τραγούδια που μας ταξιδεύουν στην υπόλοιπη Μακεδονία. Και μπορεί να λέμε ότι «σαν τη Χαλκιδική δεν έχει», πλην όμως ελάχιστα τραγούδια υμνούν τα κάλλη της.
Το ίδιο συμβαίνει και με την Στερεά Ελλάδα, αφού οι στιχουργοί δείχνουν σαφώς μεγαλύτερη αδυναμία στην Αθήνα και στον Πειραιά. Κάτι μάλλον αναμενόμενο, αν σκεφτεί κανείς ότι οι δημιουργοί συχνά αντλούν έμπνευση από τους τόπους όπου έζησαν, κινήθηκαν και γνώρισαν από κοντά. Αλλά και πάλι τα πιο γνωστά τραγούδια που ταξινομήθηκαν στην Στερεά Ελλάδα αναφέρονται σε μέρη της Αττικής: «Στην Ελευσίνα Μια Φορά», «Στο Λαύριο Γίνεται Χορός», «Τα Μέγαρα» κ.λπ. Έτσι, η Στερεά Ελλάδα εμφανίζεται στον μουσικό χάρτη έχοντας, κατά κάποιον τρόπο, την Αθήνα και τον Πειραιά… μέσα στα πόδια της. Με άλλα λόγια, η Στερεά Ελλάδα έχει τραγούδια, αλλά η Αττική έχει… το πάνω χέρι.
Η Θεσσαλία εκπροσωπείται με το ίδιο ποσοστό που εκπροσωπείται η Μακεδονία και η Στερεά Ελλάδα. Εδώ έχουμε τραγούδια όπως «Στα Τρίκαλα Στα Δυο Στενά», «Στη Λάρισα Βγαίνει Ο Αυγερινός», «Στης Λαρίσης Το Ποτάμι», «Τρία Παιδιά Βολιώτικα» κ.ά. Ριγμένη συγκριτικά είναι μάλλον η Καρδίτσα, παρά το γεγονός ότι έχει βγάλει σπουδαίους δημιουργούς.
Απ’ όλη την ηπειρωτική Ελλάδα με μικρή διαφορά η Πελοπόννησος (5%) είναι αυτή που εκπροσωπείται περισσότερο, με πιο τραγουδισμένο το Ναύπλιο. Ωστόσο, η παρουσία της Πελοποννήσου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο παραδοσιακό τραγούδι, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Μαντήλι Καλαματιανό», ενώ οι νεότερες pop επιτυχίες που συνδέονται με την περιοχή είναι σαφώς λιγότερες. Από τις πιο χαρακτηριστικές εξαιρέσεις, το «Στης Μονεμβασιάς Τα Κάστρα» που δείχνει ότι και η Πελοπόννησος μπορεί να περάσει από το δημοτικό στο… pop (αλλά ακόμα και αυτό το συγκεκριμένο τραγούδι είναι δημοτικοφανές).
Ανεβαίνοντας πλέον στα «βαριά χαρτιά», φτάνουμε στον Πειραιά (και στα περίχωρά του) και μάλιστα με αξιοζήλευτο ποσοστό (11%). Θα έλεγε κανείς ότι μπορεί να μην είναι και τόσο αναμενόμενο αυτό το ποσοστό. Κι όμως τόσο ο αριθμός των τραγουδιών, όσο και των γνωστών επιτυχιών, είναι μεγάλος. Ενδεικτικά μόνο αναφέρω: «Δραπετσώνα», «Η Θάλασσα Του Πειραιά», «Όμορφη Πειραιώτισσα», «Στα Βράχια Της Πειραϊκής», «Στην Αμφιάλη», «Στον Πειραιά Συννέφιασε», «Τα Παιδιά Του Πειραιά» (που κέρδισαν και Oscar παρακαλώ), «Χατζηκυριάκειο» κ.ά. Ο Πειραιάς, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς το λιμάνι απ’ όπου ξεκινούν τα πλοία για τα νησιά. Είναι και ένα από τα μεγαλύτερα… λιμάνια του ελληνικού τραγουδιού.
Ακόμα πιο πάνω από τον Πειραιά, με ακόμα μεγαλύτερη εκπροσώπηση, είναι η Θεσσαλονίκη (13%). Είναι τόσο ισχυρή μουσικά, ώστε σχεδόν επισκιάζει ολόκληρη την υπόλοιπη βόρεια Ελλάδα, καθώς έχει πάρει πάνω της σχεδόν όλο το μουσικό βάρος της Μακεδονίας. Η «νύμφη του Θερμαϊκού» έχει τραγουδηθεί πολλάκις και με αξέχαστα τραγούδια. Ενδεικτικά αναφέρω την… ανύπαρκτη στην πραγματικότητα «Εγνατίας 406» -ένας αριθμός που αν τον αναζητήσετε μάλλον θα σας έρθουν στο νου άλλα τραγούδια: «Σ’ Αναζητώ Στη Σαλονίκη», «Μόνος Γυρίζω Στη Σαλονίκη» κ.ά. Και βέβαια τα «Η Μαρίνα Η Σαλονικιά», «Θεσσαλονίκη Μου», «Θεσσαλονικιά Κυρά Μου», «Ξεσσαλονίκη», «Ο Σαλονικιός», «Όμορφη Θεσσαλονίκη», «Στο Λευκό Τον Πύργο», «Τα Λαδάδικα» και πολλά άλλα. Υπάρχει, όμως, και ένα ακόμη αξιοπρόσεκτο στοιχείο: η Θεσσαλονίκη είναι η πόλη που συναντάμε συχνότερα ως… σκέτο τίτλο τραγουδιού. Πολλοί δημιουργοί θεώρησαν ότι δεν χρειάζεται ούτε προσδιορισμός, ούτε λογοπαίγνιο, ούτε κάποια άλλη φράση. Αρκεί μια λέξη: Θεσσαλονίκη. Έτσι π.χ. συναντάμε τραγούδια με τίτλο «Θεσσαλονίκη» από την Αρλέτα, τον Ηλία Κλωναρίδη, τον Κώστα Μακεδόνα, τη Χριστίνα Μαραγκόζη, τον Γιάννη Μηλιώκα, τον Δημήτρη Μητροπάνο κ.ά. Όταν μια πόλη μπορεί να δώσει το ίδιο της το όνομα ως τίτλο σε τόσα διαφορετικά τραγούδια, μάλλον δεν χρειάζεται και πολλή… διαφήμιση.
Ακόμα πιο πάνω από τη Θεσσαλονίκη ως δημοφιλή γεωγραφική αναφορά των ελληνικών τραγουδιών είναι τα νησιά του Αιγαίου (20%) και σίγουρα υπάρχουν πολλοί λόγοι που συμβαίνει αυτό. Μόνο που εδώ υπάρχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: δεν μιλάμε για έναν τόπο, αλλά για πολλά νησιά, διασκορπισμένα στο Αιγαίο -τα οποία, μουσικά τουλάχιστον, είναι επίσης διασκορπισμένα. Πιο τραγουδισμένη είναι η Κρήτη και ακολουθεί η Μύκονος («Νύχτες Στη Μύκονο») και η Χίος (με πιο γνωστά το «Άλλος Για Χίο Τράβηξε» και το «Καράβια Χιώτικα»). Υπάρχουν βέβαια και τραγούδια που δεν αναφέρονται σε συγκεκριμένο νησί, με πιο γνωστά τα «Κρήτη, Κέρκυρα Και Νιο», «Κυκλαδίτικο», «Μες Του Αιγαίου Τα Νερά», «Πάρε Ένα Κοχύλι Απ’ Το Αιγαίο», «Του Αιγαίου Τα Blues» κ.ά. ενώ από τα υπόλοιπα νησιά ξεχωρίζουν το «Αμοργιανό Μου Πέραμα», το «Ικαριώτικο», «Σαντορίνη (Στην Άλλη Ζωή)», «Στο Ημεροβίγλι», η «Φραγκοσυριανή» και η «Χαλκίδα» (θα πρέπει ίσως να θυμίσουμε ότι η Εύβοια είναι νησί).
Και στην κορυφή βρίσκεται η Αθήνα (33%), η πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη της Ελλάδας, με όλες τις γειτονιές της. Σχεδόν ένα στα τρία τραγούδια που περιλαμβάνουν τοπωνύμιο αναφέρεται στην Αθήνα. Δεν μιλάμε μόνο για τραγούδια που αναφέρονται στην πόλη γενικά, όπως συμβαίνει στην πλειοψηφία των τραγουδιών για τη Θεσσαλονίκη. Εδώ έχουμε πολλά τραγούδια που αναφέρονται σε συγκεκριμένες γειτονιές, δρόμους, πλατείες κ.λπ. Το σύνολο των τραγουδιών για την Αθήνα έχει αυτή την ιδιαιτερότητα, καθώς σχηματίζει, κατά κάποιον τρόπο, μια ανθρωπογεωγραφία μικρής κλίμακας, επικεντρωμένη συχνά σε πολύ συγκεκριμένα σημεία της πόλης. Έτσι μας δίνει περισσότερες λεπτομέρειες και τη δυνατότητα να δημιουργήσει κανείς έναν «μουσικό» χάρτη της πόλης.
Η Αθήνα γενικά ως πόλη έχει χαρίσει μερικά πολύ γνωστά τραγούδια που φέρουν τον απλό τίτλο «Αθήνα» (Νάνα Μούσχουρη, Χάρης & Πάνος Κατσιμίχας, Γιώργος Νταλάρας κ.ά.), αλλά και «Αθήνα Μου» (Κωνσταντίνος Αργυρός), «Δρόμοι Της Αθήνας», «Η Αθήνα Τη Νύχτα», «Το Ταγκό Της Αθήνας» κ.ά. Και μπορεί ο Νταλάρας να τραγουδούσε ότι η Αθήνα θυμίζει «γυναίκα που κλαίει γιατί δεν τη θέλει κανείς», όμως φαίνεται πως αυτό δεν ισχύει καθόλου για τους τραγουδοποιούς. Τόσο η πόλη όσο και οι γειτονιές της έχουν τραγουδηθεί πολλές φορές, με μικρή ή μεγάλη επιτυχία. Ας θυμηθούμε μερικούς τίτλους: «Βικτώρια», «Βόλτα Στο Λυκαβηττό», «Ζήνωνος», «Ιλισός», «Κάτω Απ’ Την Ακρόπολη», «Κυψέλη», «Λαός Και Κολωνάκι», «Οδός Αριστοτέλους», «Σαββατόβραδο Στην Καισαριανή», «Στου Χαροκόπου Και Στην Καλλιθέα», «Του Βοτανικού Ο Μάγκας» κ.ά. Αυτοί είναι μόνο μερικοί ενδεικτικοί τίτλοι, μιας και κατά την έρευνα έχουν καταγραφεί εκατοντάδες. Η πόλη δεν τραγουδιέται, λοιπόν, κυρίως ως ένα ενιαίο τοπωνύμιο, αλλά περισσότερο σαν δεκάδες μικρότερες πόλεις μέσα στην πόλη.
Για τους σκοπούς της έρευνας χρησιμοποιήθηκε προσωπική βάση δεδομένων ανάμεσα σε 2549 δίσκους και CD, με 40.000 τίτλους τραγουδιών, απ’ όπου αντλήθηκαν περίπου 700 ελληνικά τραγούδια με τοπωνύμια στους τίτλους τους.
Τα ποσοστά που αναφέρονται στο παρόν άρθρο αφορούν αποκλειστικά επί των ελληνικών τραγουδιών που περιέχουν στον τίτλο τους συγκεκριμένα τοπωνύμια εντός της ελληνικής επικράτειας. Δεν περιλαμβάνονται τραγούδια που περιλαμβάνουν την Ελλάδα στον τίτλο τους, καθώς αναφέρονται γενικά στη χώρα και όχι σε συγκεκριμένο τόπο. Μάλιστα δεν είναι λίγα στον αριθμό. Αν συμπεριλαμβάνονταν και αυτά, θα… έδιναν μάχη με τα «αιγαιοπελαγίτικα» τραγούδια για τη δεύτερη θέση (ενδεικτικά αναφέρονται τα: «Μη Μιλάς, Κινδυνεύει Η Ελλάς», «Στο Μεταξύ Η Ελλάδα Ταξιδεύει», «Στην Ελλάς Του 2000», «Παιδιά Της Ελλάδος Παιδιά», «Καλημέρα Ελλάδα», «Ερωτεύομαι Μονάχα Στην Ελλάδα», «Μια Ελλάδα Φως», «Ελλάδα» (Λένγκω), «Το Καφενείον Η Ελλάς», «Μάνα Μου Ελλάς», «Θέλω Να Ζήσω Στην Ελλάδα», «Αχ, Ελλάδα Σ’ Αγαπώ», «Ελλάς», «Θυμίζεις Κάτι Από Ελλάδα», «Ελλάδα Η Χώρα» κ.ά.). Τέλος, σε ό,τι αφορά τα τοπωνύμια του εξωτερικού αυτά καταλαμβάνουν την… πρώτη θέση (!) καθώς συγκεντρωτικά είναι περισσότερα από όσα αναφέρονται στην Αθήνα. Αλλά, αυτό θα είναι το θέμα επόμενου άρθρου. Μέχρι τότε μπορεί καθένας μας, χάρη στα τραγούδια, να ταξιδέψει νοερά, σαν σύγχρονος Φιλέας Φογκ, όπου επιθυμεί. Και προσεχώς, στο επόμενο άρθρο, σε όλο τον κόσμο.
Υ.Γ. Ο χάρτης είναι αποτέλεσμα… τεχνικής νοημοσύνης γι’ αυτό και έχει φάλτσα!
Πηγή:https://www.ogdoo.gr/afierwmata/o-gyros-tis-elladas-me-tragoudia/
