Το Υπουργείο Πολιτισμού αποκαθιστά τον Νερόμυλο, στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας, και την επανάχρησή του, ως ανοικτό μουσείο.
Η παρέμβαση, δια της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου, εντάσσεται στο ευρύτερο πρόγραμμα αποκατάστασης και ανάδειξης του ρωμαϊκού συγκροτήματος του Ωδείου και της αναβάθμισης των υποδομών του επισκέψιμου χώρου. Στόχος είναι η βιωσιμότητα των μνημείων και η ενίσχυση της προσβασιμότητας για όλους τους επισκέπτες. Το έργο της αποκατάστασης χρηματοδοτείται από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κρήτη»-ΕΣΠΑ 2021-2027.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, δήλωσε:
«Η αποκατάσταση του νερόμυλου και η λειτουργική του ένταξη στον επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας εντάσσεται στο πρόγραμμα συντήρησης, ανάδειξης και βελτίωσης των υποδομών, που υλοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου. Στόχος μας είναι η επανάχρηση του Νερόμυλου ως ανοικτού μουσείου, αφιερωμένου στην προβιομηχανική κληρονομιά του τόπου, με τεκμήρια από γραπτές πηγές και προφορικές μαρτυρίες για τη λειτουργία του συγκροτήματος, καθώς και αναφορές σε αντίστοιχα συγκροτήματα της ευρύτερης περιφέρειας. Με τον τρόπο αυτό, ενισχύουμε την επισκεψιμότητα του χώρου, προσφέροντας στους επισκέπτες μια ολοκληρωμένη εμπειρία ιστορίας και πολιτισμού. Ο νερόμυλος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το Ρωμαϊκό Ωδείο και τη “Μεγάλη Επιγραφή”, με την ανακάλυψη της οποίας συνδέεται άμεσα. Το 1857, η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών βρήκε εντοιχισμένη στον νερόμυλο- των Παναγιώτη και Μανόλη Κουριδάκη- την πρώτη λιθόπλινθο της “Μεγάλης Επιγραφής”, που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου. Ο Νερόμυλος λειτουργούσε έως και τα μέσα του 20ου αι. Το 1911, η πορεία του ανοικτού αγωγού του τροποποιήθηκε, για την απομάκρυνση των νερών του, που έρεαν επάνω στο Ωδείο. Το οικόπεδο, επί του οποίου βρίσκεται, απαλλοτριώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, την περίοδο 2004-2009, αλλά το κτήριο δεν είχε ενταχθεί λειτουργικά στον αρχαιολογικό χώρο και δεν είναι τώρα επισκέψιμο από το κοινό».
Η ακριβής χρονολόγησή του νερόμυλου-ή μύλος του Σαβουϊδάκη- δεν είναι σαφής. Τα λίθινα γλυπτά στο γείσο του υδατόπυργου και στο υπέρθυρο του θυρώματος της εισόδου, είναι σύγχρονα και χρονολογούνται περί τα μέσα του 19ου αι. Περιλαμβάνει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός παραδοσιακού συγκροτήματος Νερόμυλου: Τη στέρνα, το Γλυκάτο (ή μυλαύλακο), τον Υδατόπυργο (πηγάδι), το κυρίως κτίσμα (εργαστήριο) με τον μηχανισμό, τον υπόγειο χώρο του ζού(ρ)γιο, καθώς και δυο μικρά συνοδά δωμάτια.
Το συγκρότημα περιλαμβάνει χωμάτινη στέρνα, συνδεδεμένη με τον πετρόχτιστο ανοιχτό αγωγό Γλυκάτο, που οδηγεί το νερό προς τον Υδατόπυργο. Ο αγωγός έχει τοξωτό άνοιγμα για απορροή των ομβρίων. Ο Υδατόπυργος είναι λιθόκτιστη κατασκευή και στενεύει προς πέτρινη υποδοχή με κυκλική οπή για διοχέτευση νερού υπό πίεση στο ζούριο, τον υπόγειο χώρο κάτω από το κύριο δωμάτιο του μύλου, όπου βρίσκονται τα ξύλινα εξαρτήματα μετάδοσης κίνησης.
Το κυρίως κτήριο είναι λιτό. Αποτελείται από τον χώρο αναμονής (με γωνιακό τζάκι και πιθανώς πεζούλια) και το εργαστήρι του μύλου, όπου γινόταν η διαδικασία άλεσης. Όλα τα κτίσματα σώζονται ασκεπή, σε ερειπιώδη κατάσταση. Το εργαστήρι του μύλου ήταν ο χώρος από όπου ο μυλωνάς κατηύθυνε όλη τη διαδικασία του αλέσματος του καρπού. Οι προτεινόμενες διαμορφώσεις στον περιβάλλοντα χώρο αφορούν στη διαμόρφωση μικρού λιθόστρωτου μονοπατιού με αναβαθμούς (κλίμακες), ήπιες διαμορφώσεις (ράμπες και επίπεδα) με χωμάτινα μονοπάτια για τη σύνδεση με τον αρχαιολογικό χώρο. Προβλέπονται δύο σημεία σύνδεσης με τις πορείες επισκεπτών, νότια και ανατολικά του συγκροτήματος, σύμφωνα με την αρχιτεκτονική μελέτη για τη βελτίωση των διαδρομών επισκεπτών και την προσβασιμότητα των ΑμεΑ στον επισκέψιμο αρχαιολογικού χώρου της Γόρτυνας και των μνημείων του.
Τα κτίσματα του συγκροτήματος -παρόλο που αποτελούν δημόσια κτήρια συνάθροισης κοινού- εξαιρούνται της υποχρέωσης διαμορφώσεων για ΑμεΑ, καθώς το μικτό εμβαδόν κάθε κτίσματος είναι μικρότερο των 70 τ.μ. Ωστόσο, έχει ληφθεί μέριμνα ένα τουλάχιστον κτίσμα να είναι προσβάσιμο σε περίπτωση μελλοντικών επεμβάσεων διαμόρφωσης πορείας ΑμεΑ προς τον Νερόμυλο. Δεν απαιτούνται υποστηρικτικές χρηστικές λειτουργίες (wc, εκδοτήριο κλπ.), καθώς το συγκρότημα του Νερόμυλου θα λειτουργήσει αναπόσπαστα με τον υπόλοιπο επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο.
